Strefy pożarowe w zakładzie i magazynie — czym są, jak się je wydziela, czym różnią się od stref ATEX i jak je nadzorować

Krótka odpowiedź: to dwa różne pojęcia z różnych przepisów, które często są mylone. Strefa pożarowa to część budynku wyznaczona konstrukcyjnie ścianami i stropami o odporności ogniowej; dotyczy całych pomieszczeń i kondygnacji. Strefa zagrożenia wybuchem (strefa ATEX 0, 1, 2 lub 20, 21, 22) to obszar, w którym może wystąpić atmosfera wybuchowa gazów, par lub pyłów — często tylko kilka metrów wokół zbiornika, zaworu czy otworu wsypowego.

Strefę pożarową wyznacza się według warunków technicznych budynków i wpisuje do projektu budowlanego. Strefy zagrożenia wybuchem wyznacza pracodawca lub zarządca w ocenie zagrożenia wybuchem i dokumencie zabezpieczenia przed wybuchem. Jedna strefa pożarowa może zawierać kilka stref ATEX, a pomieszczenie zagrożone wybuchem zwykle wymaga dodatkowo wydzielenia przeciwpożarowego.

Konsekwencje też są inne. W strefie pożarowej pilnuje się ciągłości ścian, drzwi i przepustów; w strefie ATEX dobiera się i kontroluje urządzenia przeciwwybuchowe. Ten drugi temat opisuje osobny poradnik o przeglądach urządzeń ATEX i rejestrze urządzeń Ex.

Krótka odpowiedź: warunki techniczne dzielą budynki i ich części stanowiące odrębne strefy pożarowe na trzy grupy. ZL to budynki mieszkalne, zamieszkania zbiorowego i użyteczności publicznej, czyli przeznaczone przede wszystkim dla ludzi. PM to budynki produkcyjne i magazynowe. IN to budynki inwentarskie, służące do hodowli zwierząt.

Kategorie ZL dzielą się dalej według sposobu użytkowania: ZL I — pomieszczenia przeznaczone jednocześnie dla ponad 50 osób niebędących stałymi użytkownikami (np. sale konferencyjne, galerie handlowe); ZL II — pomieszczenia dla osób o ograniczonej zdolności poruszania się (szpitale, przedszkola, domy opieki); ZL III — budynki użyteczności publicznej niezakwalifikowane do ZL I i ZL II, w tym biura; ZL IV — budynki mieszkalne; ZL V — zamieszkania zbiorowego, np. hotele i hotele robotnicze.

W jednym zakładzie często występują obie grupy. Hala produkcyjna jest strefą PM, ale wydzielony budynek socjalno-biurowy, stołówka dla kilkuset osób czy sala szkoleniowa mogą być strefami ZL III lub ZL I z innymi wymaganiami dla ewakuacji i odporności ogniowej. Biuro brygadzisty wewnątrz hali zwykle pozostaje częścią strefy PM, ale decyzję podejmuje projektant na podstawie przepisów.

Krótka odpowiedź: dla budynków PM dopuszczalną powierzchnię strefy pożarowej określa tabela w § 228 warunków technicznych. Zależy ona przede wszystkim od gęstości obciążenia ogniowego — im więcej materiałów palnych na metr kwadratowy, tym mniejsza może być strefa — a także od liczby kondygnacji i wysokości budynku. Odrębne zasady obowiązują dla budynków i stref zawierających pomieszczenie zagrożone wybuchem.

Gęstość obciążenia ogniowego to energia cieplna, która może powstać przy spaleniu wszystkich materiałów palnych w strefie, podzielona przez jej powierzchnię, wyrażana w megadżulach na metr kwadratowy (MJ/m²). Oblicza się ją według normy PN-B-02852 na podstawie rodzaju i ilości składowanych materiałów — dlatego zmiana asortymentu magazynu z metalowych części na tworzywa sztuczne lub opakowania kartonowe może przekroczyć założenia projektu bez żadnej przebudowy.

Przepisy pozwalają powiększyć dopuszczalną powierzchnię strefy PM, jeśli jest ona chroniona stałym urządzeniem gaśniczym tryskaczowym (o 100%) lub samoczynnymi urządzeniami oddymiającymi (o 50%). Dokładne wartości graniczne, warunki łączenia tych powiększeń i wyjątki należy zawsze sprawdzić w aktualnym tekście § 228 i w projekcie budowlanym obiektu — artykuł opisuje zasadę, a nie zastępuje projektanta ani rzeczoznawcy.

Krótka odpowiedź: litery opisują kryteria odporności ogniowej, a liczba — czas w minutach. R to nośność, czyli zdolność konstrukcji do przenoszenia obciążeń; E to szczelność ogniowa, czyli brak przenikania płomieni i gorących gazów; I to izolacyjność ogniowa, czyli ograniczenie wzrostu temperatury po stronie nienagrzewanej. Ściana REI 120 zachowuje wszystkie trzy cechy przez 120 minut, drzwi EI 60 — szczelność i izolacyjność przez 60 minut.

Oddzielenie przeciwpożarowe tworzą: ściany oddzielenia przeciwpożarowego i stropy o wymaganej klasie, drzwi, bramy i klapy przeciwpożarowe w otworach tych ścian, pasy międzykondygnacyjne i pasy bezotworowe w ścianach zewnętrznych przy styku stref oraz przejścia instalacyjne — przepusty kablowe i rurowe zabezpieczone na klasę odporności ogniowej przegrody. Warunki techniczne określają, kiedy przepusty muszą mieć wymaganą klasę oraz jaką klasę odporności muszą mieć drzwi w ścianach o danej klasie.

Najsłabszym punktem jest zwykle nie ściana, tylko to, co przez nią przechodzi. Nowy kabel przeciągnięty przez otwór i niezabezpieczony masą lub kołnierzem ogniochronnym, rozszczelniona brama po uderzeniu wózka albo drzwi przeciwpożarowe zablokowane klinem sprawiają, że strefa przestaje działać, choć na rysunku nadal istnieje.

Krótka odpowiedź: rozporządzenie w sprawie ochrony przeciwpożarowej budynków zabrania m.in. uniemożliwiania lub ograniczania dostępu do drzwi, wyjść ewakuacyjnych i urządzeń przeciwpożarowych oraz blokowania drzwi przeciwpożarowych w sposób uniemożliwiający ich samoczynne zamknięcie. Drzwi, które muszą być otwarte w czasie pracy, wyposaża się w zwalniaki elektromagnetyczne sterowane z systemu sygnalizacji pożarowej, a nie w kliny czy sznurki.

Drzwi i bramy przeciwpożarowe z systemami sterowania należą do urządzeń przeciwpożarowych, które poddaje się przeglądom technicznym i czynnościom konserwacyjnym zgodnie z instrukcją producenta, nie rzadziej niż raz w roku. Instrukcja bezpieczeństwa pożarowego obiektu powinna opisywać warunki ochrony przeciwpożarowej wynikające z podziału na strefy, a ocena zagrożenia wybuchem i obciążenie ogniowe — być aktualizowane po zmianach technologii lub składowania.

W praktyce największe ryzyko powstaje przy zmianach: nowym regale wysokiego składowania, przeniesieniu magazynu opakowań, przebiciu ściany pod instalację czy pracach podwykonawców. Dlatego zmiany wpływające na strefy pożarowe warto przeprowadzać przez procedurę zarządzania zmianą MOC, a po pracach instalacyjnych sprawdzać przepusty w ramach nadzoru nad podwykonawcami. Przeglądy gaśnic, hydrantów i innych urządzeń opisuje poradnik o przeglądach sprzętu przeciwpożarowego.

W module Plany i strefy granice stref pożarowych nanosi się na rzut zakładu z oznaczeniem kategorii (PM lub ZL), a na nim lokalizacje drzwi i bram przeciwpożarowych, klap dymowych, przepustów i sprzętu gaśniczego. Plan pokazuje w jednym miejscu, co należy do której strefy i gdzie kończy się odpowiedzialność za dany odcinek ściany oddzielenia.

Drzwi, bramy i inne urządzenia przeciwpożarowe dodaje się do rejestru przeglądów z terminem corocznej konserwacji i przypomnieniami. Przy drzwiach można umieścić kod QR, który podczas obchodu otwiera krótką listę kontrolną: samoczynne zamykanie, brak klinów, stan uszczelek, drożność przejścia. Każdy pracownik może też przez zgłaszanie nieprawidłowości wysłać zdjęcie zablokowanych drzwi lub uszkodzonego przepustu bez logowania.

Program porządkuje plan, terminy i zgłoszenia, ale nie wyznacza stref ani nie oblicza obciążenia ogniowego. Podział na strefy wynika z projektu budowlanego, a jego zmiany wymagają projektanta i rzeczoznawcy do spraw zabezpieczeń przeciwpożarowych.