Przeglądy urządzeń w strefach zagrożenia wybuchem ATEX — rejestr urządzeń Ex, oznakowanie, stopnie kontroli i dokumentacja

Krótka odpowiedź: tabliczka urządzenia Ex łączy dwa systemy oznaczeń — oznakowanie z dyrektywy 2014/34/UE oraz oznaczenie rodzaju zabezpieczenia z norm serii PN-EN 60079. Przykładowy zapis II 2G Ex db IIC T4 Gb czyta się kolejno: znak Ex w sześciokącie potwierdza wyrób przeznaczony do atmosfer wybuchowych; II to grupa urządzeń do zastosowań innych niż górnictwo podziemne; 2 to kategoria urządzenia; G oznacza atmosferę gazową (dla pyłów stosuje się literę D).

Dalsza część opisuje konstrukcję: Ex db to osłona ognioszczelna, czyli obudowa, która wytrzymuje wybuch wewnątrz i nie przenosi płomienia na zewnątrz (inne często spotykane rodzaje to Ex eb — budowa wzmocniona, Ex ia/ib — iskrobezpieczeństwo, Ex tb — ochrona obudową przed pyłem). IIC to podgrupa wybuchowości gazu — IIC obejmuje najbardziej wymagające gazy, takie jak wodór i acetylen, a urządzenie IIC nadaje się także do gazów IIB i IIA. T4 to klasa temperaturowa oznaczająca, że temperatura powierzchni nie przekroczy 135°C. Gb to poziom zabezpieczenia urządzenia (EPL) odpowiadający stosowaniu w strefie 1.

Na tabliczce znajdują się też numer certyfikatu badania typu z jednostką notyfikowaną, zakres temperatury otoczenia (często od −20°C do +40°C) i ewentualna litera X, która oznacza specjalne warunki bezpiecznego użytkowania opisane w certyfikacie. Litera X jest jednym z najczęściej pomijanych elementów przeglądu — trzeba sprawdzić, czy te warunki są w danym miejscu faktycznie spełnione.

Krótka odpowiedź: kategoria urządzenia musi odpowiadać strefie. W strefie 0 (gazy) i 20 (pyły), gdzie atmosfera wybuchowa występuje stale lub długotrwale, stosuje się wyłącznie urządzenia kategorii 1 (EPL Ga lub Da). W strefach 1 i 21 dopuszcza się urządzenia kategorii 1 lub 2 (EPL Gb lub Db). W strefach 2 i 22, gdzie atmosfera wybuchowa pojawia się rzadko i krótko, można stosować urządzenia kategorii 1, 2 lub 3 (EPL Gc lub Dc).

Kategoria to dopiero pierwszy warunek. Urządzenie musi mieć też odpowiednią podgrupę wybuchowości (IIA, IIB, IIC dla gazów; IIIA, IIIB, IIIC dla pyłów) i klasę temperaturową niższą od temperatury samozapłonu substancji obecnej w strefie. Dane o substancjach pochodzą z dokumentu zabezpieczenia przed wybuchem i z kart charakterystyki SDS — dlatego rejestr chemikaliów i rejestr urządzeń Ex powinny się do siebie odwoływać.

Najczęstsza niezgodność wykrywana podczas audytów to urządzenie przeniesione z innego miejsca bez sprawdzenia oznaczenia: lampa kategorii 3 zamontowana w strefie 1, wentylator IIB w pomieszczeniu z wodorem albo zwykły przedłużacz w strefie 22. Takie sytuacje powstają zwykle podczas remontów i zmian układu linii, dlatego warto łączyć je z procedurą zarządzania zmianą MOC. Podstawy klasyfikacji stref opisuje osobny poradnik o strefach ATEX i planach bezpieczeństwa zakładu.

Krótka odpowiedź: norma PN-EN 60079-17 rozróżnia trzy stopnie kontroli. Kontrola wzrokowa wykrywa usterki widoczne gołym okiem bez narzędzi i bez otwierania obudowy — brakujące śruby, uszkodzone obudowy, nieczytelne tabliczki. Kontrola bliska obejmuje to samo oraz elementy wymagające podejścia, drabiny lub prostych narzędzi — dokręcenie dławnic kablowych, stan uszczelek, połączenia wyrównawcze. Kontrola szczegółowa wymaga otwarcia obudowy po odłączeniu zasilania i sprawdzenia wnętrza, zacisków, szczelin ognioszczelnych oraz pomiarów, na przykład rezystancji izolacji.

Norma rozróżnia też rodzaje kontroli: kontrolę początkową przed pierwszym uruchomieniem (zawsze w stopniu szczegółowym), kontrole okresowe oraz kontrole wyrywkowe obejmujące część urządzeń. Kontrola po naprawie lub zmianie konfiguracji traktowana jest jak kontrola początkowa dla zmienionego elementu.

Otwarcie obudowy przeciwwybuchowej w strefie jest pracą szczególnie niebezpieczną. Przed kontrolą szczegółową trzeba odłączyć i zabezpieczyć zasilanie zgodnie z procedurą LOTO, a w wielu zakładach również uzyskać zezwolenie na pracę z pomiarem stężenia gazu przed otwarciem.

Krótka odpowiedź: przepisy nie podają jednej częstotliwości dla wszystkich urządzeń. Norma PN-EN 60079-17 wskazuje, że odstęp między kontrolami okresowymi nie powinien przekraczać 3 lat bez zasięgnięcia opinii eksperta, a konkretny okres ustala się na podstawie rodzaju urządzenia, zaleceń producenta, warunków środowiskowych (korozja, drgania, zapylenie, temperatura) i wyników wcześniejszych kontroli. Przy złych wynikach okres się skraca, przy stabilnie dobrych wynikach można go wydłużyć w granicach normy.

Alternatywą dla kontroli okresowych jest ciągły nadzór sprawowany przez wykwalifikowany personel, który regularnie przebywa na instalacji, zna urządzenia i na bieżąco rejestruje ich stan. Taki model wymaga udokumentowania kompetencji, zakresu i zapisów — nie oznacza rezygnacji z kontroli, tylko inną ich organizację.

Kontrole urządzeń Ex nie zastępują innych obowiązkowych badań. Instalacja elektryczna w strefie nadal podlega okresowym pomiarom ochrony przeciwporażeniowej i rezystancji izolacji, maszyny — przeglądom wynikającym z instrukcji, a urządzenia dozorowe — badaniom Urzędu Dozoru Technicznego. Wszystkie te terminy najlepiej prowadzić w jednym rejestrze przeglądów, aby nie dublować wejść na instalację.

Krótka odpowiedź: prace przy urządzeniach elektrycznych wymagają świadectwa kwalifikacyjnego wydanego według rozporządzenia z 1 lipca 2022 r. w sprawie stwierdzania kwalifikacji osób zajmujących się eksploatacją urządzeń, instalacji i sieci. Zakres grupy 1 (elektrycznej) obejmuje osobno urządzenia i instalacje elektryczne w wykonaniu przeciwwybuchowym — świadectwo powinno wyraźnie ten zakres zawierać, w odpowiedniej specjalności: eksploatacji (E) lub dozoru (D).

Norma PN-EN 60079-17 wymaga ponadto, aby kontrole wykonywał personel wykwalifikowany, znający rodzaje zabezpieczeń przeciwwybuchowych, zasady montażu, klasyfikację stref i wymagania dokumentacji, z okresowo odświeżanym szkoleniem. Coraz więcej zakładów oczekuje dodatkowo certyfikatu kompetencji, na przykład w systemie IECEx, choć polskie przepisy go nie wymagają.

Naprawy i regeneracje urządzeń Ex — zwłaszcza osłon ognioszczelnych i silników — wykonuje się według PN-EN 60079-19, najlepiej w serwisie producenta lub w warsztacie przygotowanym do takich prac. Naprawa wykonana bez zachowania wymiarów szczelin ognioszczelnych może unieważnić cechy przeciwwybuchowe urządzenia, nawet jeśli działa ono poprawnie.

Krótka odpowiedź: dokumentacja weryfikacyjna (ang. *verification dossier*), wymagana przez PN-EN 60079-14 i wykorzystywana przy kontrolach według PN-EN 60079-17, zbiera wszystko, co pozwala potwierdzić, że instalacja nadaje się do strefy: plan klasyfikacji stref z podgrupą i klasą temperaturową, wykaz urządzeń Ex z lokalizacją, deklaracje zgodności UE i certyfikaty, instrukcje producentów, dokumentację obwodów iskrobezpiecznych, protokoły kontroli początkowej i kolejnych kontroli oraz kwalifikacje osób, które je wykonywały.

W praktyce sercem tej dokumentacji jest rejestr urządzeń Ex — lista, na której każde urządzenie ma numer identyfikacyjny, lokalizację, strefę, pełne oznaczenie z tabliczki, numer certyfikatu, datę montażu, stopień i datę ostatniej kontroli, wynik, termin kolejnej kontroli oraz historię napraw. Rejestr prowadzony w arkuszu kalkulacyjnym szybko traci aktualność, gdy urządzenia są przenoszone, wymieniane lub naprawiane.

Rejestr urządzeń Ex wiąże się z dokumentem zabezpieczenia przed wybuchem. Dokument opisuje strefy i środki ochrony, rejestr potwierdza, że urządzenia faktycznie zainstalowane w strefach odpowiadają tym założeniom. Przy każdej aktualizacji dokumentu zabezpieczenia przed wybuchem warto przejrzeć rejestr i odwrotnie.

W module Rejestry i przeglądy każde urządzenie Ex ma kartę z pełnym oznaczeniem z tabliczki, numerem certyfikatu, strefą i harmonogramem kontroli w podziale na stopnie: wzrokową, bliską i szczegółową. Program przypomina o terminach, przechowuje protokoły, zdjęcia i dokumenty producenta oraz pokazuje historię napraw. Kwalifikacje osób wykonujących kontrole można prowadzić w module ewidencji szkoleń i kwalifikacji, aby widać było, czy świadectwo z zakresem urządzeń przeciwwybuchowych jest aktualne.

W module Plany i strefy urządzenia nanosi się na rzut zakładu razem z granicami stref 0, 1, 2 oraz 20, 21, 22. Na jednym planie widać, gdzie stoi urządzenie, w jakiej strefie pracuje i jaki ma status przeglądu, co ułatwia planowanie obchodów i porównanie kategorii urządzenia z wymaganiami strefy. Do obudowy można przypiąć kod QR lub znacznik NFC z modułu punktów dostępu, aby elektryk po zeskanowaniu otwierał kartę urządzenia i zapisywał wynik kontroli na miejscu.

Prace wymagające otwarcia obudowy można powiązać z modułem zezwoleń na prace niebezpieczne. Program porządkuje terminy i dokumenty, ale nie ocenia za człowieka: dobór urządzenia do strefy, wynik kontroli i decyzję o dopuszczeniu do dalszej pracy podejmuje osoba z wymaganymi kwalifikacjami.