Rozporządzenie maszynowe 2023/1230 od 2027 roku — co nowa „dyrektywa maszynowa” oznacza dla zakładów, utrzymania ruchu i służb BHP

Krótka odpowiedź: rozporządzenie adresowane jest przede wszystkim do producentów, importerów i dystrybutorów maszyn, ale zakład produkcyjny staje się stroną tych przepisów w trzech sytuacjach: gdy kupuje nową maszynę, gdy sam buduje maszynę lub linię na własny użytek oraz gdy dokonuje istotnej modyfikacji maszyny już używanej.

Bieżące użytkowanie maszyn w zakładzie nadal regulują przepisy o minimalnych wymaganiach BHP: dyrektywa 2009/104/WE (tzw. dyrektywa narzędziowa) i krajowe rozporządzenie w sprawie minimalnych wymagań dotyczących bezpieczeństwa i higieny pracy w zakresie użytkowania maszyn. Pracodawca odpowiada za stan techniczny, przeglądy, instrukcje stanowiskowe, szkolenia operatorów i ocenę ryzyka zawodowego — niezależnie od tego, kiedy maszynę kupiono.

Dla działu zakupów oznacza to praktyczną zmianę: od 20 stycznia 2027 r. deklaracja zgodności WE dla nowej maszyny powinna powoływać się na rozporządzenie (UE) 2023/1230, a nie na dyrektywę 2006/42/WE. Warto dopisać ten warunek do specyfikacji zamówień składanych w 2026 r. na maszyny dostarczane po tej dacie.

Krótka odpowiedź: istotna modyfikacja (ang. substantial modification) to zmiana maszyny po jej wprowadzeniu do obrotu lub oddaniu do użytku, której producent nie przewidział ani nie zaplanował, a która wpływa na bezpieczeństwo przez wprowadzenie nowego zagrożenia lub zwiększenie istniejącego ryzyka i wymaga dodania środków ochronnych ingerujących w układ sterowania lub nowych osłon. Definicję zawiera art. 3 rozporządzenia.

Konsekwencja jest poważna: podmiot, który dokonuje istotnej modyfikacji — także pracodawca modernizujący maszynę własnymi siłami — jest traktowany jak producent w zakresie zmienionej części maszyny lub całej maszyny, jeśli zmiana wpływa na jej bezpieczeństwo jako całości. Musi przeprowadzić ocenę ryzyka, ocenę zgodności, przygotować dokumentację techniczną, instrukcję, deklarację zgodności i umieścić oznakowanie CE.

Typowe sytuacje w utrzymaniu ruchu, które wymagają analizy: dołożenie robota do istniejącej linii, zmiana logiki sterownika PLC w obwodach bezpieczeństwa, zwiększenie prędkości lub mocy napędu, usunięcie lub przebudowa osłon, połączenie kilku maszyn w zespół maszyn ze wspólnym sterowaniem. Wymiana zużytej części na identyczną lub równoważną, konserwacja i naprawa według instrukcji producenta zasadniczo nie są istotną modyfikacją.

Granica bywa płynna, dlatego decyzja nie powinna zapadać „na hali”. Sprawdza się prosta procedura: opis planowanej zmiany, analiza, czy pojawia się nowe zagrożenie lub wzrasta ryzyko, czy istniejące środki ochronne wystarczą, decyzja z uzasadnieniem i podpisem osoby odpowiedzialnej. W VIMS EHS taki obieg realizuje moduł zarządzanie zmianą MOC: wniosek o zmianę, lista pytań kontrolnych, akceptacja działu BHP i utrzymania ruchu oraz powiązanie z aktualizacją oceny ryzyka zawodowego.

Krótka odpowiedź: tak, rozporządzenie dopuszcza dostarczenie instrukcji obsługi w formie cyfrowej, np. pod adresem internetowym lub kodem QR umieszczonym na maszynie, ale z zastrzeżeniami. Na żądanie nabywcy przy zakupie producent musi bezpłatnie dostarczyć wersję papierową, a instrukcja cyfrowa ma być dostępna przez okres eksploatacji maszyny, nie krócej niż 10 lat od wprowadzenia do obrotu. Informacje bezpieczeństwa dla użytkowników nieprofesjonalnych nadal dostarcza się na papierze.

W polskich zakładach instrukcję producenta często nazywa się dokumentacją techniczno-ruchową (DTR). Trzeba jednak odróżnić ją od instrukcji stanowiskowej BHP, którą przygotowuje pracodawca na podstawie przepisów krajowych. Rozporządzenie maszynowe zmienia formę dokumentu producenta — nie zwalnia zakładu z obowiązku udostępnienia operatorowi aktualnej instrukcji bezpiecznej obsługi przy stanowisku pracy.

Cyfrowa forma rozwiązuje stary problem zagubionych segregatorów, ale tworzy nowy: operator musi mieć dostęp do właściwej wersji dokumentu w chwili, gdy go potrzebuje. W VIMS EHS punkty dostępu QR i NFC na korpusie maszyny prowadzą do jej kartoteki, a moduł instrukcje i procedury przechowuje instrukcję stanowiskową, procedurę LOTO i dokumentację producenta z historią wersji. Szerzej o oznaczaniu urządzeń piszemy w poradniku kody QR i NFC w BHP.

Krótka odpowiedź: rozporządzenie dodaje do zasadniczych wymagań ochronę przed uszkodzeniem (zepsuciem) układu sterowania — połączenie maszyny z innym urządzeniem lub siecią, także przez zdalny dostęp, nie może prowadzić do sytuacji niebezpiecznej. Oprogramowanie i dane krytyczne dla bezpieczeństwa muszą być chronione przed przypadkową lub celową ingerencją, a maszyna ma zapisywać dowody ingerencji w to oprogramowanie.

Wymagania dotyczą także układów sterowania: awaria, błąd logiki czy utrata komunikacji nie mogą zablokować zatrzymania awaryjnego ani wyłączyć funkcji bezpieczeństwa, takich jak kurtyny świetlne czy blokady osłon. Rozporządzenie odnosi się też do maszyn o zachowaniu lub logice w pełni lub częściowo samorozwijającej się, czyli wykorzystujących uczenie maszynowe — część takich rozwiązań trafia do kategorii wymagających oceny przez jednostkę notyfikowaną.

Dla zakładu wnioski są praktyczne: zmiany oprogramowania sterownika warto traktować jak zmianę techniczną, z rejestrem wersji, osobą zatwierdzającą i oceną wpływu na bezpieczeństwo. Zdalny serwis producenta powinien mieć zasady dostępu uzgodnione z działem IT. Szczegóły techniczne zabezpieczeń, w tym dobór norm zharmonizowanych, wymagają konsultacji ze specjalistą bezpieczeństwa maszyn i automatyki.

Krótka odpowiedź: nie. Maszyna wprowadzona do obrotu zgodnie z dyrektywą 2006/42/WE przed 20 stycznia 2027 r. nie wymaga ponownej oceny zgodności tylko dlatego, że zmieniły się przepisy. Starsze maszyny, w tym sprzed przystąpienia Polski do UE, muszą natomiast spełniać minimalne wymagania dotyczące użytkowania maszyn i być utrzymywane w stanie sprawności technicznej.

Wyjątkiem jest istotna modyfikacja przeprowadzona po 20 stycznia 2027 r. — wtedy zmienioną maszynę ocenia się już według nowych przepisów. Dlatego rejestr parku maszynowego powinien obejmować nie tylko datę zakupu i deklarację zgodności, ale także historię modernizacji z decyzją, czy zmiana była istotna.

Stan techniczny potwierdzają kontrole okresowe, przeglądy według instrukcji producenta, a dla urządzeń podlegających dozorowi technicznemu — badania UDT. W VIMS EHS moduł rejestry i przeglądy prowadzi kartotekę maszyn, harmonogram przeglądów z przypomnieniami oraz listy kontrolne wypełniane na telefonie; podobne zasady opisujemy w poradniku o przeglądach wózków widłowych.

Krótka odpowiedź: przygotowanie obejmuje cztery obszary — inwentaryzację maszyn wraz z dokumentacją, cyfrowy dostęp do instrukcji przy stanowisku, procedurę zarządzania zmianą technicznej oraz zasady bezpieczeństwa sieciowego i blokowania energii. Żaden z nich nie wymaga zakupu nowych maszyn.

Krok 1 — inwentaryzacja: spisz maszyny, zespoły maszyn i maszyny nieukończone, ich deklaracje zgodności lub deklaracje włączenia, instrukcje producenta oraz osobę odpowiedzialną za każde urządzenie. Krok 2 — dostęp do dokumentów: oznacz maszyny kodami QR lub znacznikami NFC prowadzącymi do aktualnych instrukcji stanowiskowych i dokumentacji producenta.

Krok 3 — zarządzanie zmianą: wprowadź zasadę, że każda modernizacja, zmiana oprogramowania lub przebudowa osłon przechodzi przez wniosek MOC z oceną, czy jest istotną modyfikacją. Krok 4 — sieć i energia: uzgodnij z IT zasady zdalnego dostępu do sterowników i zaktualizuj procedury LOTO dla maszyn zmodernizowanych w ostatnich latach.

Do tego dochodzą zakupy: specyfikacje maszyn dostarczanych po 20 stycznia 2027 r. powinny wymagać zgodności z rozporządzeniem (UE) 2023/1230, określać język i formę instrukcji oraz sposób przekazania dokumentacji w wersji cyfrowej.

Wymagania zasadnicze to wymagania bezpieczeństwa i ochrony zdrowia z załącznika III rozporządzenia, które musi spełnić producent wprowadzający maszynę do obrotu. Wymagania minimalne to wymagania wobec pracodawcy użytkującego maszyny, wynikające z dyrektywy 2009/104/WE i przepisów krajowych.

Maszyna nieukończona to zespół, który nie może samodzielnie realizować określonego zastosowania i jest przeznaczony do włączenia w maszynę — dostarcza się ją z deklaracją włączenia i instrukcją montażu. Zespół maszyn to kilka maszyn połączonych tak, że działają jako całość, np. linia produkcyjna ze wspólnym sterowaniem — wymaga oceny zgodności jako całość.

Jednostka notyfikowana to niezależny podmiot wyznaczony do oceny zgodności maszyn z kategorii wysokiego ryzyka wymienionych w załączniku I rozporządzenia. Element bezpieczeństwa to część — sprzętowa lub programowa — która realizuje funkcję bezpieczeństwa, a jej awaria zagraża osobom. Normą podstawową dla oceny ryzyka maszyn pozostaje PN-EN ISO 12100; pełna lista norm zharmonizowanych z rozporządzeniem będzie publikowana przez Komisję Europejską.