Przeglądy szelek bezpieczeństwa i sprzętu chroniącego przed upadkiem z wysokości — terminy, osoba kompetentna, oznakowanie i dopuszczenie do użytkowania

Krótka odpowiedź: sprzęt chroniący przed upadkiem z wysokości przechodzi trzy rodzaje kontroli. Kontrolę przed każdym użyciem wykonuje sam użytkownik zgodnie z instrukcją producenta. Badanie okresowe wykonuje osoba kompetentna co najmniej raz na 12 miesięcy — tak stanowi norma PN-EN 365, a producenci powtarzają ten wymóg w instrukcjach. Kontrolę nadzwyczajną przeprowadza się po zatrzymaniu upadku, po kontakcie z chemikaliami, wysoką temperaturą lub ostrą krawędzią oraz zawsze, gdy użytkownik ma wątpliwości co do stanu sprzętu.

Okres 12 miesięcy jest wartością maksymalną, a nie docelową. Producent może wymagać częstszych badań przy intensywnym użytkowaniu, pracy w środowisku agresywnym chemicznie, w zapyleniu, przy spawaniu czy na budowie. Urządzenia samohamowne zgodne z PN-EN 360 mają często dodatkowo wymagany przegląd serwisowy u producenta lub w autoryzowanym serwisie — instrukcja wskazuje, czy osoba kompetentna w zakładzie może ograniczyć się do oględzin, czy urządzenie trzeba wysłać do serwisu.

Najwięcej wyszukiwań dotyczy pytania o „atest na szelki”. W przepisach nie istnieje dokument o takiej nazwie. Fraza oznacza w praktyce dwie różne rzeczy: dokumenty producenta potwierdzające zgodność wyrobu (oznakowanie CE z numerem jednostki notyfikowanej i deklarację zgodności UE) oraz wpis o pozytywnym wyniku badania okresowego w karcie sprzętu.

Krótka odpowiedź: badanie okresowe może wykonać wyłącznie osoba kompetentna, czyli według PN-EN 365 osoba znająca aktualne wymagania dotyczące badań okresowych, zalecenia i instrukcje producenta mające zastosowanie do danego wyrobu. W praktyce oznacza to osobę przeszkoloną przez producenta lub jego autoryzowanego przedstawiciela z badania sprzętu konkretnych marek, z udokumentowanym szkoleniem i — u wielu producentów — okresowo odnawianym upoważnieniem.

Polskie przepisy nie przewidują państwowych uprawnień w rodzaju świadectwa UDT do przeglądów szelek, dlatego pracodawca odpowiada za to, aby osoba wykonująca badanie miała kwalifikacje wymagane przez producenta. Może to być pracownik zakładu przeszkolony przez producenta albo zewnętrzna firma serwisowa. Szkolenie z jednej marki nie zawsze uprawnia do badania sprzętu innego producenta — warto to sprawdzić w instrukcjach i zapisać w rejestrze kwalifikacji.

Samego użytkownika nie należy mylić z osobą kompetentną. Pracownik ma obowiązek sprawdzić szelki przed założeniem i zgłosić uszkodzenie, ale jego oględziny nie zastępują badania okresowego i nie mogą być wpisane do karty sprzętu jako przegląd roczny.

Krótka odpowiedź: na metce szelek znajdują się co najmniej: znak CE z czterocyfrowym numerem jednostki notyfikowanej nadzorującej produkcję (na przykład 1437 to Centralny Instytut Ochrony Pracy — Państwowy Instytut Badawczy), numer normy, nazwa lub znak producenta, model, rozmiar, numer seryjny lub partii, rok i miesiąc produkcji oraz piktogram nakazujący zapoznanie się z instrukcją. Część producentów podaje też maksymalny okres użytkowania lub datę jego końca.

Punkty zaczepowe oznacza się literą A. Pojedyncza litera A przy klamrze grzbietowej lub piersiowej oznacza punkt, do którego można samodzielnie przyłączyć system powstrzymywania spadania. Oznaczenie A/2 przy dwóch pętlach piersiowych oznacza, że punkty te działają wyłącznie razem — trzeba je spiąć łącznikiem, a przyłączenie systemu do jednej pętli A/2 jest błędem. Szelki spełniające normę PN-EN 361 mają co najmniej jeden punkt A.

Boczne kółka na pasie biodrowym to punkty pasa do pracy w podparciu według PN-EN 358. Służą do ustalenia pozycji przy pracy, na przykład na słupie lub przy ścianie, i nie wolno przyłączać do nich systemu powstrzymywania spadania. Podobne oznaczenia mają pozostałe elementy systemu: linki bezpieczeństwa (PN-EN 354), amortyzatory (PN-EN 355), urządzenia samohamowne (PN-EN 360), urządzenia samozaciskowe na prowadnicy giętkiej (PN-EN 353-2), łączniki (PN-EN 362) i urządzenia kotwiczące (PN-EN 795).

Krótka odpowiedź: przepisy nie ustalają jednego okresu ważności szelek. Maksymalny okres użytkowania określa producent w instrukcji — dla wyrobów tekstylnych często jest to kilka lub kilkanaście lat od daty produkcji albo pierwszego użycia, pod warunkiem pozytywnych wyników badań okresowych. Po upływie tego okresu sprzęt wycofuje się, nawet jeśli wygląda na nieuszkodzony, ponieważ tworzywa taśm i nici starzeją się pod wpływem światła, wilgoci i temperatury.

Niezależnie od wieku sprzęt wycofuje się natychmiast, gdy: zatrzymał upadek lub zadziałał wskaźnik upadku (rozpruty szew sygnalizacyjny albo wysunięty amortyzator), taśmy są nacięte, przetarte, przypalone iskrami spawalniczymi lub odbarwione przez chemikalia, szwy są poluzowane, klamry i łączniki są pęknięte, odkształcone lub skorodowane, zatrzaski nie zamykają się samoczynnie, metka jest nieczytelna albo nie da się ustalić historii sprzętu. Szelek po zatrzymaniu upadku nie przywraca się do użytku bez pisemnej decyzji osoby kompetentnej, a większość producentów wymaga ich bezwzględnego wycofania.

Wycofany egzemplarz trzeba fizycznie oddzielić od sprzętu sprawnego i trwale oznaczyć — najlepiej przecinając taśmy — oraz odnotować wycofanie w karcie sprzętu. Szelki odłożone „na bok” bez oznaczenia regularnie wracają do obiegu przy następnej pilnej robocie.

Krótka odpowiedź: przed wydaniem nowego sprzętu pracownikowi sprawdza się, czy wyrób ma oznakowanie CE z numerem jednostki notyfikowanej, deklarację zgodności UE lub adres, pod którym jest ona dostępna, oraz instrukcję w języku polskim — tego wymaga rozporządzenie (UE) 2016/425. Następnie zakłada się kartę sprzętu i wpisuje do niej datę pierwszego użycia, od której producent zwykle liczy okres użytkowania.

Karta sprzętu, wymagana przez PN-EN 365 i instrukcje producentów, zawiera: nazwę i model, producenta, numer seryjny, rok produkcji, datę zakupu i pierwszego użycia, użytkownika lub miejsce przechowywania, historię badań okresowych z wynikiem i podpisem osoby kompetentnej, naprawy oraz datę następnego badania. Drugim filarem dopuszczenia jest dobór systemu do pracy: szelki, linka z amortyzatorem lub urządzenie samohamowne, łącznik i punkt kotwiczenia muszą być ze sobą kompatybilne, a pod stanowiskiem musi pozostać wystarczająca wolna przestrzeń, w której upadek zostanie zatrzymany przed uderzeniem w podłoże.

Ostatnim elementem jest człowiek. Pracownik powinien przejść instruktaż z użytkowania konkretnego sprzętu, a zakład powinien mieć plan ratunkowy na wypadek zawiśnięcia w szelkach. Długie zawiśnięcie grozi urazem zawieszeniowym, dlatego sposób szybkiego podjęcia poszkodowanego ustala się przed rozpoczęciem pracy, a nie w chwili wypadku.

W module Ewidencja i wydawanie ŚOI każdy egzemplarz szelek, linki czy urządzenia samohamownego ma własną cyfrową kartę sprzętu z numerem seryjnym, datą produkcji i pierwszego użycia, użytkownikiem oraz historią badań okresowych. Program VIMS EHS liczy termin następnego badania i maksymalny okres użytkowania, a przed upływem terminu powiadamia osobę odpowiedzialną.

Do egzemplarza można przypiąć kod QR lub znacznik NFC z modułu punktów dostępu QR/NFC. Magazynier skanuje sprzęt przy wydaniu i widzi od razu, czy badanie jest aktualne; pracownik przed założeniem może sprawdzić kartę i zgłosić uszkodzenie z telefonu. Wyniki badań okresowych osoby kompetentnej trafiają do rejestru przeglądów, a sprzęt z negatywnym wynikiem zostaje oznaczony jako wycofany. Zestawienie terminów jest gotowe do pokazania inspektorowi pracy lub audytorowi ISO 45001.

Program porządkuje terminy i dokumentację, ale nie zastępuje osoby kompetentnej. Decyzję o dopuszczeniu lub wycofaniu sprzętu podejmuje osoba z kwalifikacjami wymaganymi przez producenta, na podstawie fizycznego badania egzemplarza.

System powstrzymywania spadania to zestaw szelek, podzespołu łącząco-amortyzującego (linki z amortyzatorem, urządzenia samohamownego lub samozaciskowego) i urządzenia kotwiczącego, który zatrzymuje spadającą osobę i ogranicza siłę działającą na ciało. System ustalający pozycję przy pracy utrzymuje pracownika w miejscu pracy z wykorzystaniem pasa wg PN-EN 358, a system ograniczenia przemieszczania nie pozwala w ogóle dojść do krawędzi, z której można spaść.

Wskaźnik upadku to element — szew sygnalizacyjny, rozrywany pasek lub zmieniający położenie element urządzenia samohamownego — który trwale pokazuje, że sprzęt zatrzymał upadek. Wolna przestrzeń pod stanowiskiem to minimalna odległość od punktu kotwiczenia do podłoża potrzebna do bezpiecznego zatrzymania upadku; dla linek z amortyzatorem wynosi ona często kilka metrów, dlatego przy niskich wysokościach stosuje się urządzenia samohamowne.

Urządzenie kotwiczące wg PN-EN 795 to element, do którego przyłącza się system — punkt stały, lina pozioma lub trójnóg. Osoba kompetentna to osoba przeszkolona do badań okresowych sprzętu danego producenta, a karta sprzętu to dokument historii egzemplarza. Więcej pojęć z zakresu bezpieczeństwa technicznego znajdziesz w słowniku pojęć EHS, a zasady przeglądów drabin w poradniku o przeglądach drabin.